Ermenistan’da LGBT Mahpuslar: Eşcinsellik Kriminal Dünya’da Ömür Boyu Taşınan Bir Leke
Nare Hovhannisyan
10 Nisan 2019
Ermenistan Cezaevi İzleme Grubu’nun 2017 Yıllık Raporu’na göre Ermenistan’da LGBT (lezbiyen, gey, biseksüel ve transseksüel) mahpuslar cinsel yönelim ve cinsiyet kimliklerinden dolayı sistematik ayrımcılık ve işkenceye maruz kalıyorlar.
2016 Ocak ve Şubat ayları arasında 112 hak ihlali raporu alan gözlemci grup şu hapishanelere 94 ziyaret düzenledi: Abovyan, Artik, Armavir, Goris, Hrazdan, Kentron, Kosh, Nubarashen, Sevan, Vanadzor, Vardashen ve Mahpus Hastanesi.
Raporda psikolojik baskının yanı sıra mahpusların hapishane personeli ve diğer mahpuslar tarafından cinsel istismara ve fiziksel tacize maruz kaldıkları belirtiliyor. Aynı zamanda diğer LGBT mahpuslarla iletişimin veya herhangi bir şekilde ilişkilenmenin kabul edilemez olduğu raporun bulguları arasında.
Nubarashen hapishanesinin yönetimi de diğer tutuklu ve hükümlülerin LGBT mahpuslarla iletişime geçmeyi ve onlarla aynı sofraya oturmayı reddettikleri bilgisini doğruluyor (Rapor sayfası 99). Hapishane alt kültürünün yazılı olmayan kurallarına göre heteroseksüel bir kişi bir eşcinselle konuşursa “haysiyetini” veya “normal insan” statüsünü kaybeder.
| Hapishanelerde translara “bigudzi” (bigudi) diye sesleniyorlar. Kapılarında her zaman bir sıra vardır. Bazen bunun için hücrelere alınıyorlar fakat onlarla daha çok tuvalette cinsel ilişkiye girilmesine izin veriliyor. Hücreye girmelerine izin verilmiyor. Öpüşmek yasak, sadece seks izin var.
Fiyat ise değişkenlik gösteriyor. Anal seks 20,000 dram, oral ise 15.000. İkisi için ise indirim yapılıyor, toplamda 30.000 dram. Yaş da önemli bir faktör; genç olanlar için daha fazla ödeniyor. Kadın kıyafetleri giyenler de daha fazla ücret alabiliyor. Nubarashen’de kondom istediği için personelle tartışan bir trans vardı. Personelden alamadığı için ya kendisi satın alacak ya da bir hapishane sağlık personelinden bir sigarayla takas yapacaktı. Eski mahpus, “Nubarashen” PI |
En önemli “pragon”lardan (ortak kural) biri de, mahpuslar eşcinsellerle hiçbir ilişki kurmazlar, buna alışveriş yapmak da dahil. Normal bir suçlu onlardan cep telefonu bile satın alsa, statüsünü kaybedebilir ve onların hücresine gönderilebilir. Yalnızca “sıfırlar” (aşağı kabul edilen mahpuslar) ve “abslug”lar (hizmet edenler) onlarla iletişim kurabilirler, çünkü onların suçlu olarak bir statüleri yoktur.
| Hücre sistemi, yiyecek, sigara ve esrar gibi malzemelerin hücreler arası iletilebilmesine olanak verir. İletimi sağlayan bu yola mahpus hattı adı verilir. Mahpuslar malzemeyi “ayağa” ( alan kişi) verir ve malzemenin nereye gideceğini söyler. Zeminin altından yapılması gereken transferler için ise bir kablo kullanılır. Eşcinsellerin hücreleri bu mahpus hattından bile dışlanır.
Eski mahpus, “Nubarashen” PI |
“Onlar toplum tarafından görülmüyen izgoy’lar (dışlanmış) – hem içeride hem dışarıda”
Hükümlüleri ve tutukluları cinsel yönelim veya cinsiyet kimliklerine göre ayrı tutmaya dair herhangi bir yazılı yasa mevcut değil.
Bununla birlikte “Tutukluların ve Hükümlülerin Muamelesi” ile ilgili Ermenistan Ceza İnfaz Kurumu Kanununagöre ceza infazı ve tutukluluk prosedür ve koşulları her kişi için cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasi kimlik veya diğer düşünce, etnik ya da toplumsal köken, vatandaşlık, doğum, varlık durumu veya diğer tüm statüler dikkate alınmadan uygulanır. Mahpusların tamamının kişisel güvenlik ve saygılı muamele görme hakkının yanı sıra kendi isimleri veya soyadlarıyla çağırılma hakları vardır.
Fakat kamusal gözlem grubunun kayıtlarına (Rapor sayfası 99) göre LGBT mahpuslar yazılı başvuru ile “meczup”, “arvamol” (erkek düşkünü), “gomik” ya da “yabancılar” için tasarlanmış hücrelere geçebiliyorlar. Bunlar diğer hücrelerden hoş olmayan ve yetersiz koşulları ile ayrılıyorlar (hücrelerin resimlerini görmek için linki takip edin).
Hapishane personeli ise LGBT mahpusların cinsel ya da diğer türdeki istismarlardan, insani olmayan ya da onur kırıcı muamelelerden korunabilmeleri için bu hücrelerin gerekli olduğunu belirtiyor. LGBT mahpuslar başvurularında cinsel yönelim ve kimliklerini, başkalarıyla aynı hücrede kalmalarının mümkün olmadığına dair bir neden olarak sunuyorlar. Fakat başvurular hapishane personeli tarafından kayıt altına alınmıyor çünkü buna dair yasal bir prosedür herhangi bir yasa tarafından ortaya konulmuş değil.
Aynı bilgileri eski mahpuslar ve Nubarashen, The Hospital for the Convicted, Armavir and Abovyan ceza infaz kurumlarındaki LGBT mahpuslarla yapılan mülakatlardan da aldık ( LGBT mahpuslar ile mülakatlar telefon üzerinden 2018 Ağustos ve Eylül aylarında yapıldı).
|
“Alana” (hapse) giren herhangi birisi “öyle” (eşcinsel) olduğunu derhal açıklamak zorundadır. Doğrudan personeli bu konuda bilgilendirmek zorundadır. Eğer bunu yapmaz ve normal bir hücreye girerse ve bu durum öğrenilirse diğerleri tarafından dövülebilir, darp edilebilir, fiziki zarar görebilir. Eğer bu kuralları bilmeden normal bir hücreye giriyorsa 2-3 soru sorup onu gönderebilirler. Eğer bunu bir sır olarak saklar ve bu daha sonra ortaya çıkarsa korkunç bir durumla karşı karşıya kalır. Hapishaneye giren her eşcinsel yerini bilmelidir. Aksi halde, ona yeri gösterilir. Eski mahpus, “Nubarashen” PI
|
| Burada bizim “takımımız” için 4 tane hücre bulunuyor. Tam olarak sayı söylemem mümkün değil. Burada 11 civarı insanız. Bu kurumdaki herkes bu hücreleri bilir. Kurumda olmayanlar dahi bilir. Uzun ve kısa ziyaretlerin gerçekleştirildiği odalar da bizler için ayrıdır. Hepimiz bu etikete sahibiz, sırtlarımızda yazan bir eşcinsel etiketi.
Her gün 2 saat boyunca para almadan iş yapıyoruz. Hükümlü veya tutuklu fark etmeden hepimiz çalışıyoruz. Temizlik yaparak onlara yararlı oluyoruz. Bu yüzden saygı duyuluyoruz. Kim olduğumuzun pek bir önemi yok. Eşcinsel mahpus, “Nubarashen” PI |
| “Mahpuslar Hastanesi”nde yaklaşık 10 kişiyiz; 5 kişi tedavi, 2 kişi cerrahi, 5 kişi ise göğüs hastalıkları birimlerinde (herkes hasta değil). Ortalığı süpürüyoruz, çöpleri topluyoruz, bahçeyi kazıyoruz ve malçlama yapıyoruz. Bunun karşılığında “palazhenie” (sistem) bize sigara ve yiyecek veriyor. Mutfaktan yemeğimizi kendi kaplarımızla alıyoruz.
Başta Nubarashen’e getirilmiştim. Orayla ilgili çok da önemli bir şey yok. Bizi gören personel, “ Bir hediye aldık – içeri bir “arvamol” (erkek düşkünü) getiriyoruz. Yine de burdaki yönetim çok sert değil. Onurumuzu kırmıyorlar ya da aşağılamıyorlar. Eşcinsel mahpus, “Mahpus Hastanesi” PI Şuan için 30’dan fazla insan hücrelerimizde kalıyor. Karantina ve ceza hücrelerimiz de ayrı burada. Kriminal dünyadan ayrı sayılırız. Bu nedenle, “obshyak”(adli suçluların ortak para birikimi) için de ödeme yapmıyoruz. Mutfaktaki hiçbir şeye dokunmuyoruz, kapkaçaklara ya da ekmeğe. Yemeğimizi aynı yerden almıyoruz; tencerelerimiz ayrı. Çamaşır makinemiz de ayrı. Diğerleri ile el bile sıkışamıyoruz. Bizden sadece kahve ya da sigara alıyorlar, tabii paketleri açılmamışsa. Kütüphaneyi kullanabiliyoruz. Burada bilgisayar, çanak çömlek, Ermeni dili ve edebiyatı ve yabancı dil dersleri var. Fakat bu dersleri almamıza izin verilmiyor. Sadece ücretsiz iş yapıyoruz. Temizlik yapıyoruz. Bunun karşılığında bize iyi davranıyorlar. Örneğin, kapatmaları gerektiği halde hücrelerimizin kapılarını açık bırakıyorlardı. Eşcinsel mahpus, “Armavir” PI |
| Burada yaklaşık 100 kadın var. Buradaki tek “lesbianka” (lezbiyen) benim. Eşcinsel kadınları bu şekilde çağırıyorlar. Bir kere müdürden beni ve kız arkadaşımı diğerlerinden ayırmasını istemiştim. Herhangi bir karışıklık olmadan huzur içinde yaşamak istiyorduk. Dahası, diğerleri “kız arkadaşını kucakladığın zaman iyi hissetmiyoruz” demezdi. O zamanlar personel ve mahpuslar arasındaki ilişkide daha sıktı. Birlikte kahve içebiliyorlardı. Doğrusu personelin 90-95%’i “geghatsi” (okur-yazar olmayan, taşralı ve kaba) idi. Hakkımızda dedikodu yaparlardı. Fakat sonra müdür daha sıkı bir düzen getirdi. Artık personel mahpuslarla oturmuyor ve onlarla konuşmuyordu. Bizimle ilgili gereksiz yorumlar yapmıyorlardı ya da artık bize dokunmuyorlardı.
Lezbiyen mahpus, “Abovyan” PI |
Önemli olan noktalardan biri ise aynı hücrelerde kalan ve aynı statüye sahip olan her mahpus kendisini eşcinsel olarak tanımlamıyor. Kriminal alt kültürünün yazılı olmayan kurallarına riayet eden ya da onları ihlal edenler ve belli suçlar işlemiş olanlar da eşcinseller için tasarlanmış hücrelerde kalıyorlar (Ermenice dilinde).
| Bazıları eşcinsel. Bazıları ise eşcinsel olarak muamele görenlerden oluşuyor. Bu, o kişinin hapiste kabul edilemez bir şey yaptığı anlamına geliyor. Bu yüzden de “oraya” (eşcinsel hücreleri) gönderiliyorlar. Örneğin, o kişi “obshyak”dan para çalmış olabilir ya da bir eşcinselle birlikte yemek yemiş ya da tokalaşmış olabilir. Mahpuslar, “Eğer eşcinsellerle o kadar ilişki geliştirmek ya da yemek yemek istiyorsan onların yanına git.” diyebiliyor.
Eşcinsel etiketi, o im, artık o kişiye yamanmıştır ve kendisinin yapabileceği bir şey yoktur. Artık o “takıma” dâhil olmuştur. “Eşcinsel” kelimesi suç dünyasında tamamıyla farklı bir anlam taşır; ömür boyu taşınacak bir damgadır. İlk defa hapishaneye giren birisi vardı. İçeri girmeden önce karısıyla klasik olmayan bir şekilde seks yaparmış. İçeride bununla ilgili safça konuşmuştu. Kendisine, “Sen de onlardansın (yani – eşcinsel), onların yanına git.” denmişti. Fakat eşcinsel değildi. Çürük (ref. – engelli) bir çocuğa cinsel saldırıda bulunan birisi vardı. Onu da eşcinsellerin hücresine göndermişlerdi. Bir diğeri ise annesini öldürdüğü için oraya gönderilmişti ve oradayken eşcinsel oldu. Eski mahpus, “Nubarashen” PI |
| Genç bir adam Karabakh’tan getirilmişti. Daha öncesinde orduda görev yapıyormuş. Görevi sırasında tecavüz suçu işlediği için ceza almış. Derhal Shushi hapishanesinde eşcinsellerin arasına konuldu. Nereye konulduğunu bilmiyordu. İkinci gününde volta atarken diğerlerinin ona farklı gözlerle baktığını fark etti. Öğrendiğinde ise titremeye ve ağlamaya başladı… fakat çok geçti. Artık oradaydı… durum buydu.
Eski mahpus, “Sevan” PI |
“Temizlik onların işi”
RA Cezaevi Kanunu’na göre mahpuslar kendi iradeleri doğrultusunda ve kurum müdürünün onayıyla ceza infaz kurumlarını ve çevresini geliştirecek ücret ödenmeyen işlerde çalışabilirler. Kanun dinlenme zamanında ve günlük 2 saatten fazla çalışmaya izin vermiyor.
Kurum müdürünün resmi kararı işin nerede ve ne zaman başladığı, işin ne olduğu ve ne kadar süreceği ve de kaç mahpusun işte çalıştırıldığı bilgilerini içermek zorunda. Öte yandan, “Tutukluların ve Hükümlülerin Muamelesi” RA yasasına göre tutuklular temizlik işleri hariç ücretsiz işlerde çalışamazlar.
LGBT mahpuslar da diğerleri gibi ücretsiz işlerde çalışıyorlar. Fakat diğerlerinden farklı olarak, en aşağılayıcı işi onlar yapıyorlar. Nubarashen ve Sevan Ceza İnfaz Kurumları’nda kalmış olan eski mahpuslar bize bu durum hakkında daha fazla detay verdi.
| En kirli işleri onlar yapar; büyük alanları, koridorları, avluları, depoları, kanalizasyonları ve sigara izmaritlerini onlar temizlerler ve çöpleri toplayıp Sanitek çöp kamyonlarına taşırlar.
Örnek olarak duş alırken şampuan yere düşebilir ve giderleri tıkayabilir. Onlardan (eşcinseller) başka kimse bu işi yapmaz. Onlara haber verilir ve yaklaşık 1000-2000 dram verilir ya da 1000 dram ve bir sigara karşılığı kollarını sıvayıp gider açma işine girişirler. Paralarını aldıktan sonra da giderler. Fakat eşcinseller başkalarının hücrelerini temizlemezler. Her hücre orada yaşayan birisi tarafından temizlenir. Tadilat durumlarında ortalığı ya da banyoyu temizlemeleri istenebilir. Genellikle hücrelerden çöpleri onlar (eşcinseller) toplar. İşlerini bitirdikten sonra ise “valchok” (kapı gözetleme penceresi) önünde durur ve 1000 dram ve 2 paket sigara ya da hücrelerden biraz yiyecek alırlar. Bir keresinde telefonlara el konulduğu için protesto amaçlı temizlik yapmadıkları olmuştu, hapishane pislik içinde kalmıştı. Bu ücretsiz işler sayesinde hayatları daha da kolay. Pekâlâ, bu da sistemin oyun kurallarından biri. Bu toplumsal bir sözleşme. Eski tutuklu, “Nubarashen” PI |
| Mutfağa girmelerine, yemeğe ya da kolilere yaklaşmalarına bile izin yok. Sadece işlerini, yani temizlik, yapıyorlar– karşılığında “bir şeyler” aldıkları işlerini.
Sevan’da her bir “prakhod” da (Rusça argoda geçit, koridor) dört kişi kalıyor. Genellikle bir ya da iki çöp kutusu olur hepsinde. Her sabah gelirler ve kutuları boşaltırlar. Her “prakhod” bunun için aylık 500 dram öder. Her bir bölgede 8 ile 10 arası “prakhod” olur. Tuvalet temizliğinin ücreti ise ayrıcadır– yaklaşık 1000-2000 dram arası. Eski mahpus, “Sevan” PI |
Ermenistan’da cezaevlerinde olan LGBT bireylerin sayısı bilinmiyor
Hukuki İnisiyatif Merkezi Sivil Toplum Kuruluşu’nun (The Center for Legal Initiatives NGO) yaptığı bilgi edinme başvurusunun sonucunda Ermenistan’ın Ceza İnfaz Genel Müdürlüğü LGBT mahpusların sayısının bilinmediğini resmen açıkladı. Açıklamada LGBT mahpuslara farklı bir muamele yapılmaması için özel bir kayıt sisteminin oluşturulmadığı belirtildi. Fakat farklı hapishane kurumlarından gelen bilgiler çelişkili bilgiler barındırıyor.
Abovyan, Artik ve Armavir cezaevlerinde eşcinsel mahpuslar kayıt altına alınmıyor. Goris ve Hrazdan hapishanelerinde ve Mahpus Hastanesinde ise mahpusların birbirinden ayrılması yasal bir prosedüre göre işliyor.
Yerevan’ın Kentron Cezaevi’nde eşcinsel mahpuslar kalmıyor. Vardashen’de ise eşcinseller için ayrı hücreler bulunmuyor. Kosh’da ise tüm mahpuslar koğuş sisteminde kalıyorlar. Eşcinsel mahpuslar ayrı tutulmuyor. Diğerleri ile aynı koşullarda yaşıyorlar.
Aralık 2017’den Temmuz 2018’e kadar geçen sürede, Vanadzor’da 5 mahpus ayrı hücrelere yerleştirildiler. Aynı süre zarfında, Nubarashen’e 8 eşcinsel mahpus daha geldi ve 7 mahpus Sevan’da eşcinseller için tasarlanmış koğuşa geçtiler.
Bununla birlikte, Cezaevi İzleme Grubu’nun ziyaretleri ve acil durum istatistikleri (Ermenice dilinde) kimi zaman durumun tam tersini gösteriyor.
2017 ve 2018 arasında izleme grubu 25 LGBT mahpustan acil durum bilgisi aldı ve toplamda 19 ziyaret gerçekleştirildi. Acil durum bilgilerinin çoğu Nubarashen (15) ve Armavir (7) hapishanelerinden alınmıştı. 2’si Mahpuslar Hastanesi’nden, 1’i ise Abovyan’dan gelmişti. 19 ziyaretin 14’ü Nubarashen’e, 1’i Abovyan’a yapıldı. İzleme grubu Armavir ve Mahpuslar Hastanesi’ni 2’şer defa ziyaret etti.
Acil durumların, daha çok LGBT bireylerin sağlık problemleri, güvenliği ve yaşam şartları ile ilgili olmasının yanı sıra, kendi kendine zarar verme vakaları ve hapishane personellerin ayrımcı davranışları ile ilgili olduğu anlaşıldı.
Yine de birçok nedenden dolayı LGBT bireyler yaşadıkları hak ihlallerini nadiren bir problem olarak gündeme getirebiliyorlar. Her şeyden önce, Ermenistan’da ayrımcılığa uğramama hakkını koruyan yasal düzenlemeler bulunmuyor. Aynı zamanda nefret kaynaklı insan hakları ihlalleri için etkin soruşturma yürütme ve cezalandırma mekanizmaları bulunmuyor. Bununla birlikte, LGBT mahpuslar kimliklerini açıklamaktan ya da gördükleri kötü muameleyi özel bir problem olarak görmüyorlar.
Cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği temelli ayrımcılık yaşayan bireyler kanun tarafından korunmuyor
Ermenistan’da ayrımcılık karşıtı bir yasa bulunmuyor. Şubat 2018’de, Adalet Bakanlığı “Eşitliğin Sağlanması” üzerine bir yasa tasarısı çıkardı ve dolaşıma soktu. Tasarı henüz yürürlüğe girmiş değil. Öte yandan, ayrımcılık karşıtı yasaların uluslararası ve Avrupa asgari standartlarına uyum göstermiyor. Diğer sorunların yanı sıra, ayrımcılığa uğramama hakkına ilişkin temeller tasarıda kısıtlı. Cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği temelli ayrımcılığa uğramamak için ise herhangi bir koruma planı sağlanmıyor.
Ermenistan anayasası ve ceza kanunları ayrımcılık karşıtı hükümler ortaya koysa da bu konuda kapsayıcı olabilmekten ve yasal koruma sağlayabilmekten uzak. Aynı zamanda, yukarıda bahsedilen sorunlar devlet tarafından acil ya da öncelikli sorunlar olarak görülmüyor. Bu nedenle de ilgili devlet dökümlerinde ve tasarılarda yer almıyor.
Örneğin, Ermenistan İnsan Haklarını Savunma Kurumu’nun (Human Rights Defender of Armenia) yıllık ve özel raporlarında hapishanelerde yaşanan ihlaller tüm nüfusun sorunlarına odaklanıyor, grupların yaşadıkları hak ihlallerini göz önünde bulundurmuyor. Bu nedenle, bu raporlarda LGBT mahpusların yaşadıkları ihlallere dair bir bilgi bulmak mümkün değil.
Mevcut yasa ve yasama sistemindeki boşluklardan dolayı mahpusların maruz kaldığı cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği temelli ayrımcılıklar yasal düzlemde dikkate alınmıyor ve bahsedilen vakalar üzerinde etkin soruşturmalar yürütülemiyor.
Sonuç olarak, diğer mahpuslar ve hapishane personeli tarafından uygulanan kötü muamele, damgalama ve ayrımcılık LGBT mahpuslar için ciddi derecede yetersiz ve kötü yaşam koşullarını da beraberinde getirirken; tahliye sonrasında re-entegrasyon açısından zoruklar oluşturabiliyor.
Nare Hovhannisyan Ermenistan Hukuki İnisiyatif Merkezi Sivil Toplum Kuruluşu’nun başkanı olarak görev yapıyor.
https://hetq.am/en/article/102685
Haber çevirisi: Berke Aydoğan
11.06.2019
Bir cevap yazın